Nasrettin Hoca’nın doğduğu topraklar – Sivrihisar

Anadolu’da yüzyıllardır anlatılan öyle bir isim vardır ki, onun fıkraları çocukların ilk duyduğu hikâyelerden, büyüklerin ise hayatı anlamlandırırken başvurduğu en güçlü öğretilerden biridir. Kimi zaman bir eşeğin sırtında, kimi zaman göl kenarında elinde maya torbasıyla, kimi zaman da oturduğu dalı keserken karşımıza çıkar. Her anlatıda başka bir insanlık hâline dokunur; bazen açgözlülüğü, bazen ön yargıyı, bazen de umudu anlatır. İnsanları güldürürken düşündüren, en karmaşık meseleleri birkaç cümleyle görünür kılan bu bilge, Nasreddin Hoca’dır.

Her ne kadar birçok kişi onu Akşehir ile özdeşleştirse de, hikâyesi Eskişehir’in Sivrihisar ilçesine bağlı Hortu Köyü’nde başlar. Günümüzde Nasreddin Hoca Mahallesi olarak anılan bu yerleşim, 1208 yılında Hoca’nın dünyaya geldiği yer olarak kabul edilir. Sivrihisar’ın taş evleri, dar sokakları ve geniş bozkır manzarası, onun dünyaya bakışını şekillendiren ilk çevredir. Günlük hayatın küçük ayrıntılarını büyük derslere dönüştüren mizahının kökleri de bu sade Anadolu yaşamında aranır.

Babası Şemsüddin Efendi köyün imamıdır; annesi Sıdıka Hatun ise Hoca’nın ilk eğitimini aldığı aile ortamının merkezindedir. Küçük yaşlardan itibaren dinî eğitimini babasından alan Nasreddin Hoca, daha sonra Sivrihisar ve Konya medreselerinde öğrenimini sürdürür. Ahlak, hukuk ve toplum hayatına ilişkin konularda kendisini geliştirir. Bir süre doğduğu köyde imamlık yaptığı, halkın gündelik meseleleriyle ilgilendiği anlatılır. İlmini ilerletmek amacıyla Akşehir’e gider; burada dönemin önemli mutasavvıfları ve âlimlerinden ders alır, zamanla kadılık, müderrislik ve bilirkişilik gibi görevler üstlenir. Ancak onu yüzyıllar boyunca yaşatan ne görevleri ne de unvanlarıdır.

Nasreddin Hoca’yı ölümsüzleştiren, günlük hayatın içinden doğan ve insan tabiatını bütün açıklığıyla ortaya koyan fıkralarıdır. Onun mizahı, insanları küçümseyen değil; düşündüren, sorgulatan ve gerçeği tebessüm ettirerek anlatan bir bilgelik taşır. Hoca, karşısındakine doğrudan ders vermek yerine onu kendi davranışıyla yüzleştirir. Bu nedenle fıkralarındaki kahkahanın ardından çoğu zaman sessiz bir düşünme anı gelir.

Bugün herkesin bildiği “Göle Maya Çalma” fıkrası da bu topraklarla özdeşleşmiştir. Rivayete göre Hoca, köyün yakınındaki göle elindeki yoğurt mayasını çalar. Çevresindekiler şaşkınlıkla, “Hocam, hiç göl maya tutar mı?” diye sorunca, tarihe geçen cevabı verir: “Ya tutarsa…” İmkânsız bir işe girişmek gibi görünen bu davranış, aslında Hoca’nın umudunu ve ihtimallere açık olma hâlini anlatır. “Ya tutarsa” sözü, zamanla bir fıkranın sınırlarını aşarak Anadolu insanının umudu bırakmayan tavrının simgelerinden biri hâline gelmiştir. Olmayacak gibi görünen bir ihtimalin peşinden gitmek, hiçbir şey yapmadan beklemekten daha değerlidir. Bu nedenle göle maya çalma anlatısı; cesaret, iyimserlik ve hayal kurma üzerine kurulmuş güçlü bir yaşam öğretisidir. Bugün Sivrihisar’da düzenlenen Göle Maya Çalma etkinliği ile bu kültürel miras yaşatılır. Hoca’nın doğduğu topraklara gelen ziyaretçiler, göl kıyısında bu unutulmaz fıkrayı yeniden hatırlar.

Nasreddin Hoca’nın diğer fıkraları da aynı sade ama derin bakış açısını taşır. Eşeğe ters binmesi, insanların olaylara hangi yönden baktığını sorgulatan ince bir mizah örneğidir. Rivayete göre Hoca, öğrencilerine sırtını dönmemek için eşeğe ters biner; böylece alışılmışın dışında görünen davranışının ardında mantıklı bir gerekçe bulunduğunu gösterir.

Bindiği dalı kesmesi fıkrası, insanın kendi davranışlarının sonucunu görmekte ne kadar zorlanabildiğini anlatır. Hoca’nın düşeceğini söyleyenleri önemsememesi, ardından olay gerçekleştiğinde şaşırması, gündelik hayattaki çelişkilerin mizahi bir yansımasıdır. Kazan doğurdu fıkrası ise insanların çıkarlarına uyduğu sürece akıl dışı durumlara inanabildiğini gösterir. Kazanın doğurduğuna sevinenlerin, öldüğüne inanmak istememesi, insanın işine gelen gerçeği kolayca kabul etmesini zekice eleştirir.

Hoca’nın “Ye kürküm ye”, “Parayı veren düdüğü çalar” ve “Acemi bülbül bu kadar öter” gibi anlatıları da toplum hayatındaki gösterişi, çıkar ilişkilerini ve insanın kendi sınırlarını bilmesi gerektiğini hatırlatır. Bu yüzden onun fıkraları basit birer gülmece örneği değildir. Her biri, insan davranışlarını gözlemleyen, yanlışları kırmadan gösteren ve kuşaktan kuşağa aktarılan küçük bilgelik metinleridir. Bugün Nasreddin Hoca’nın doğduğu ev, Sivrihisar’ın önemli kültür duraklarından biridir. Geleneksel Sivrihisar konut mimarisini yansıtan bu tarihî yapı; taş duvarları, ahşap bölümleri, avlusu ve sade düzeniyle dönemin gündelik yaşamından izler taşır. Hoca’nın çocukluk yıllarını geçirdiğine inanılan bu mekân, ziyaretçilere anlatılarla şekillenmiş bir hafıza alanı sunar.

Yıllar içinde çeşitli onarım ve restorasyonlardan geçirilen evin korunmasında, yapının özgün dokusunun yaşatılması ön planda tutulmuştur. Taş ve ahşap unsurların güçlendirilmesi, yıpranan bölümlerin geleneksel malzemelerle yenilenmesi ve ziyaret güzergâhlarının düzenlenmesiyle yapı yeniden ayağa kaldırılmıştır. Gerçekleştirilen çalışmaların ardından ev, tarihî kimliğini koruyan ve ziyaretçilerin Hoca’nın yaşamını yakından tanıyabileceği bir kültür durağı hâline gelmiştir.

Avlusunda dolaşırken, taş duvarlarına dokunurken ya da ahşap odalarında gezerken insan, sanki Hoca biraz sonra kapıdan çıkacak ve yeni bir fıkra anlatacakmış hissine kapılır. Evin çevresindeki Nasreddin Hoca figürleri, eşek heykelleri ve hikâyelerini hatırlatan ayrıntılar bu hissi güçlendirir. Köyün sakin atmosferi, Hoca’nın mizahının doğduğu Anadolu dünyasını anlamak isteyenler için önemli bir tamamlayıcıdır.

Bugün Sivrihisar’a yolu düşenler için Nasreddin Hoca doğduğu evde, köy meydanında, göle maya çalma geleneğinde, anlatılan fıkralarda ve düzenlenen etkinliklerde yaşamaya devam eden ortak bir hafızadır. Hortu’dan Akşehir’e uzanan hayatı, Anadolu’nun kültürel sınırlarını aşmış; Balkanlar’dan Orta Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada farklı adlarla anlatılmıştır.

Çünkü bazı insanlar yaşadıkları çağın değil, bütün çağların insanıdır. Nasreddin Hoca da aradan geçen sekiz asra rağmen insanın zaaflarını, umutlarını ve çelişkilerini aynı canlılıkla anlatmayı sürdürüyor. Belki de onu hâlâ bu kadar yakın hissetmemizin nedeni, fıkralarında geçmişten çok bugünün insanını görmemizdir. O, yüzyıllar sonra bile yüzümüzde küçük bir tebessüm bırakırken aynı soruyu sormaya devam eder:

“Ya tutarsa?”