Sivrihisar’ın Gizli Suyu – Ermeni Hamamı
Kentdergi 4 dakika okuma
Halk arasında “Gavur Hamamı” adıyla bilinen 19. yüzyıl yapısı, arkeolojik kazı, belgeleme ve restorasyon çalışmalarıyla yeniden Sivrihisar’ın kültürel mirasına kazandırılıyor.
Eskişehir’in köklü tarihî dokusuyla öne çıkan ilçesi Sivrihisar’da, kültür varlıklarının korunmasına yönelik çalışmalar sürüyor. Yazıcıoğlu Kayalıkları’nın yamacında bulunan ve literatürde Ermeni Hamamı olarak anılan yapı da bu çalışmaların yürütüldüğü önemli eserlerden biri.
Yapının kesin inşa tarihini ve banisini gösteren bir kitabe ya da vakfiye henüz bilinmiyor. Bununla birlikte halvet hücrelerinin giriş kemerlerinde görülen 1867 ve 1868 tarihli kabartmalar, hamamın 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş olabileceğini düşündürüyor.
Geleneksel Osmanlı hamam mimarisinin planlama, su dağıtımı ve ısıtma özelliklerini taşıyan yapı, Sivrihisar’ın çok katmanlı toplumsal geçmişine de tanıklık ediyor.
Yapıda yürütülen arkeolojik çalışmalar, ortaya çıkarılan mimari izler ve restorasyon süreci hakkında Uzman Arkeolog Melih Özcan ile konuştuk.
“19. YÜZYIL OSMANLI HAMAM MİMARİSİNİN NİTELİKLİ BİR ÖRNEĞİ”
Melih Bey, öncelikle bizi kabul ettiğiniz için teşekkür ederiz. Arkamızda gördüğümüz tarihî yapı hakkında bilgi verebilir misiniz?
Hoş geldiniz. Arkamızda gördüğünüz yapı, halk arasında “Gavur Hamamı”, kaynaklarda ve literatürde ise “Ermeni Hamamı” olarak anılan nitelikli bir tarihî eserdir.
Yapının vakfiyesine, banisine veya kesin inşa tarihine ilişkin elimizde doğrudan bir yazılı belge bulunmuyor. Bununla birlikte halvet bölümlerinin giriş kemerlerinde yer alan kabartmalarda 1867 ve 1868 tarihleri görülüyor. Bu verilerden hareketle yapının 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edildiği değerlendiriliyor.
Kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı yapı; ılıklık, sıcaklık, halvet hücreleri, su haznesi ve külhan gibi geleneksel hamam bölümlerinden oluşuyor. Bu bölümlerin önemli bir kısmı, zaman içinde uğradığı tahribata rağmen günümüze ulaşmayı başardı.
KAZI ÇALIŞMALARINDA HANGİ BULGULARA ULAŞILDI?
Yapının çevresinde yürütülen arkeolojik çalışmalardan ve ortaya çıkarılan mimari ayrıntılardan söz eder misiniz?
Projede ağırlıklı olarak arkeolojik kazı ve belgeleme aşamasında görev aldım. Yapının çevresinde gerçekleştirdiğimiz kazılarda, özellikle güney cephede, yani ön bölümde, 19. yüzyıl sokak dokusunu yansıttığını değerlendirdiğimiz taş döşeli bir zemin ortaya çıkardık.
Çalışmalar sırasında yapıyı çevreleyen dış istinat duvarına ait izlerle de karşılaştık. Külhan bölümünün arkasında ise tek yüzlü örgü tekniğiyle yapılmış duvar sıraları ve eğimli bir taş döşeme tespit ettik. Bu alanların hamamın kullanıldığı dönemde odunluk veya depolama alanı olarak değerlendirilmiş olabileceğini düşünüyoruz.
Ortaya çıkarılan bu mimari izler, yapının kullanım süresi boyunca değişen ihtiyaçlara göre biçimlendiğini ve çevresindeki yardımcı alanlarla birlikte işleyen bir bütün oluşturduğunu gösteriyor.
KAYALIKLARIN YAMACINDAKİ HAMAMA SU NASIL ULAŞTIRILIYORDU?
Sivrihisar’ın yüksek ve kayalık bir noktasında bulunan hamama suyun nasıl ulaştırıldığı biliniyor mu?
Yapının su sistemi, dönemin mühendislik bilgisi bakımından oldukça dikkat çekici. Literatürde Yazıcıoğlu Kayalıkları olarak geçen doğal yükseltiler üzerinden hamama ulaşan bir su hattının bulunduğunu değerlendiriyoruz.
Kazı çalışmalarında, bu sistemle ilişkili olduğunu düşündüğümüz pişmiş toprak künk parçalarına ulaştık. Üst kotlardan getirilen suyun, bu hatlar aracılığıyla hamamın su haznesine aktarılmış olması muhtemel.
Su haznesinde biriktirilen su külhanda yakılan ateşle ısıtılıyor, sıcak hava ise döşeme altındaki kanallar ve duvarlara yerleştirilen künkler aracılığıyla yapının sıcaklık bölümüne dağıtılıyordu.
Bu sistem, hamamın yalnızca mimari açıdan değil, su ve ısı mühendisliği bakımından da özenle planlandığını gösteriyor.
SİVRİHİSAR’IN KÜLTÜREL MİRASI AÇISINDAN ÖNEMLİ BİR YAPI
Restorasyon başlamadan önce yapının fiziksel durumu nasıldı? Ermeni Hamamı, Sivrihisar’ın kültürel mirası açısından nasıl bir önem taşıyor?
Çalışmalara başladığımızda yapının taşıyıcı beden duvarlarının önemli bir bölümü ayaktaydı. Ancak uzun süre kullanılmaması ve doğa koşullarına açık kalması nedeniyle kubbelerinde, köşe geçişlerinde ve örtü sisteminde ciddi bozulmalar meydana gelmişti.
Restorasyon uygulamalarıyla yapının taşıyıcı sistemi güçlendiriliyor ve zaman içinde kaybolan mimari bütünlüğünün yeniden okunabilir hâle getirilmesi amaçlanıyor.
Ermeni cemaatiyle ilişkilendirilen bu yapı, geleneksel Osmanlı hamam mimarisinin planlama, su dağıtımı ve ısıtma özelliklerini taşıyor. Bu nedenle eser, belirli bir topluluğun tarihine ait olmasının yanında Sivrihisar’ın ortak kent kültürünün de önemli bir parçasıdır.
Dönemin yapı teknolojisini, taş işçiliğini, zanaatkârlığını ve gündelik yaşam biçimini günümüze taşıması bakımından Sivrihisar’ın kültürel mirasında özel bir yere sahip olduğunu düşünüyorum.
RESTORASYON SÜRECİ VE GELECEK PLANLARI
Restorasyon süreci hangi aşamada? Yapının bütünüyle ziyarete açılması ne zaman öngörülüyor?
Arkeolojik kazı, belgeleme ve restorasyon çalışmalarında önemli bir aşamaya ulaşıldı. Temmuz 2026 itibarıyla sahadaki uygulamaların tamamlanması için yaklaşık beş ila altı aylık bir çalışma süresi öngörüyoruz. Ancak bu takvim, uygulama sırasında karşılaşılabilecek yeni bulgulara ve teknik gerekliliklere bağlı olarak değişebilir.
Alan, devam eden çalışmalar ve güvenlik koşulları çerçevesinde kontrollü biçimde görülebiliyor. Restorasyon tamamlandığında yapının Sivrihisar’ın kültürel yaşamına ve turizm rotalarına daha güçlü biçimde dâhil edilmesi hedefleniyor.
Değerli bilgilerinizi bizimle paylaştığınız için teşekkür ederiz.
Ben teşekkür ederim. Yapının korunmasında emeği geçen herkese ve kültürel mirasa ilgi gösteren ziyaretçilere şükranlarımı sunuyorum.
EDİTÖRÜN NOTU
Yazıcıoğlu Kayalıkları’nın yamacında, Sivrihisar manzarasına hâkim bir noktada bulunan Ermeni Hamamı; taş işçiliği, geleneksel hamam planı ve tarihî su-ısıtma sistemiyle ilçenin dikkat çekici kültür varlıkları arasında yer alıyor.
Yapı, mimari özelliklerinin yanı sıra 19. yüzyılda Sivrihisar’da yaşayan Ermeni cemaatinin gündelik yaşamına ve kentin çok kültürlü geçmişine tanıklık etmesi bakımından da önem taşıyor.
Devam eden restorasyon çalışmalarının ardından Ermeni Hamamı’nın, tarih ve mimarlık meraklıları için Sivrihisar kültür rotasının önemli duraklarından biri hâline gelmesi bekleniyor.
