Sivrihisar’ın Ballıhisar Mahallesi’nde yer alan Pessinus Antik Kenti; Hititlerden Friglere, Roma’dan Bizans’a uzanan çok katmanlı geçmişiyle Anadolu arkeolojisinin önemli merkezlerinden biri. Kent Dergisi’nin Sivrihisar özel sayısı için Pessinus Kazı Başkanı Doç. Dr. Adem Yurtsever ile antik kentin tarihsel önemini, Kybele kültünü, kazı çalışmalarını ve geleceğe yönelik projeleri konuştuk.

Pessinus’un tarihsel geçmişinden söz edebilir misiniz?

Pessinus, binlerce yıllık geçmişe sahip ve yerleşim sürekliliğinin izlenebildiği önemli bir antik kenttir. Sivrihisar ilçe merkezinde daha çok Türk-İslam eserleri görülürken, Pessinus’ta tarih çok daha erken dönemlere kadar uzanıyor.

Kazılarda Hitit Dönemi’ne ait sınırlı da olsa yerleşim izleri tespit edildi. Ardından Frig Dönemi’nde burada güçlü bir yerleşim gelişti. Helenistik Dönem’de kent daha belirgin bir merkez hâline geldi. Şu anda üzerinde bulunduğumuz alan da Helenistik bir sitadelin üzerine kurulmuştur. Romalılar bu yapıyı kaldırarak üzerine büyük bir tapınak kompleksi inşa etmişlerdir.

Özellikle Augustus ve Tiberius dönemlerinde Pessinus, güçlü bir Roma kenti kimliği kazanmıştır. Bizans Dönemi’nde de önemini koruyan yerleşim, daha sonra Türk-İslam dönemiyle devam eden tarihsel sürecin bir parçası olmuştur.

Pessinus’u Eskişehir ve Türkiye açısından önemli kılan nedir?

Pessinus’un en dikkat çekici yönlerinden biri, Ana Tanrıça Kybele kültüyle olan ilişkisidir. MÖ 3. yüzyılın sonlarında Roma, Hannibal ile savaş hâlindeyken kehanetlere başvurur. Kehanete göre Kutsal Ana Roma’ya getirilirse savaş kazanılacaktır.

Roma’dan gelen elçiler önce Bergama Krallığı’na, ardından Pessinus’a yönlendirilir. Buradan “Baetylus” adı verilen kutsal taş ve ona bağlı kült Roma’ya götürülür. Ana Tanrıça burada “Magna Mater” adıyla Roma dünyasına kabul edilir.

Roma’nın savaştan galip çıkmasının ardından Pessinus’a duyulan ilgi artar. Bergama Krallığı’nın burada bir tapınak ve mermer stoa inşa ettirdiğini, Augustus ve Tiberius dönemlerinde ise büyük bir kutsal alan düzenlemesi yapıldığını biliyoruz. Bu süreç, Pessinus’un giderek belirgin bir Roma kenti kimliği kazanmasını sağlamıştır.

Pessinus’un dinî tarih açısından önemi ve hac merkezi kimliği hakkında neler söyleyebilirsiniz?

Pessinus, Kybele kültünün önemli merkezlerinden biri olduğu için antik çağda hac amacıyla ziyaret ediliyordu. Kutsal kentte ya da çevresindeki nekropollerde gömülmek de ayrıcalıklı kabul ediliyordu.

Kent, paganizmden Hristiyanlığa geçiş sürecinde de önemli bir yere sahiptir. İmparator Julianus burada pagan inancını yeniden canlandırmaya çalışmış, ölümünün ardından imparatorluk tekrar Hristiyanlık yönünde ilerlemiştir. Tarihî yollar üzerindeki konumu sayesinde Pessinus aynı zamanda önemli bir ticaret ve geçiş merkezi olmuştur.

Pessinus’taki kazıların geçmişi nasıl başladı?

Sistemli arkeolojik kazılar 1967 yılında Belçika’daki Gent Üniversitesi adına Prof. Dr. Pierre Lambrechts başkanlığında başladı. Daha sonra Prof. Dr. John Devreker uzun yıllar burada çalıştı. Ardından Prof. Dr. Gocha R. Tsetskhladze döneminde yeni araştırmalar yürütüldü.

Son dönemde ise Anadolu Üniversitesi ve Kültür ve Turizm Bakanlığının destekleriyle kazı başkanlığını ben sürdürüyorum. Görev sürem henüz yeni olduğu için büyük bir keşiften söz etmek için erken. Ancak Pessinus, bugüne kadar ortaya çıkarılan yapıları ve buluntularıyla zaten çok değerli bir kenttir.

1970’li ve 1980’li yıllarda Pessinus oldukça popüler bir destinasyondu. Gezginlerin ve hippilerin uğrak noktalarından biriydi. Ballıhisar’ın Sarı Mercedes filmiyle kurduğu bağ da bölgenin kültürel hafızasında önemli bir yer tutuyor.

Geleceğe yönelik projeleriniz neler?

Öncelikli hedeflerimizden biri, Gallos Nehri’nin geçtiği kanal hattını ortaya çıkarmaktır. Ortada akan bir nehir, iki yanında stoalar ve sütunlu caddeler düşünün. İnsanların hem nehir kenarında oturabildiği hem de galeriler boyunca yürüyebildiği özgün bir kent düzenlemesinden söz ediyoruz.

Tapınak alanındaki kazılar tamamlandıktan sonra üç boyutlu canlandırmalar ve çağdaş sergileme yöntemleriyle Pessinus’u güçlü bir kültür turizmi merkezine dönüştürmek istiyoruz.

Tapınak, önündeki toplanma alanı ve daha ileride yer alan quadriporticus, Roma kent planlamasının Anadolu’daki önemli uygulamalarından biridir. Bu yapıları koruyup doğru şekilde sergileyebilirsek Pessinus’a, Eskişehir’e ve ülke turizmine önemli katkı sağlamış olacağız.

Pessinus’un geçmişteki kent yaşamını ve bugün hak ettiği ilgiyi görüp görmediğini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Antik çağda Pessinus; tapınağı, sütunlu caddeleri, nehri, tiyatrosu ve çevresindeki nekropolleriyle oldukça etkileyici bir kentti. Frig kültüründen gelen inanç dünyası, Roma döneminde büyük bir şehir düzenine dönüşmüştü.

Bugün Anadolu Üniversitesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi ve Sivrihisar Belediyesi kazıları destekliyor. Ancak arkeolojik çalışmalar uzun soluklu ve maliyetli süreçlerdir. Maddi imkânlar ile tanıtım desteği arttıkça Pessinus’u çok daha güçlü bir kültür turizmi merkezine dönüştürmek mümkün olacaktır.

İnsanlar sütunlu caddelerde yürüyor, nehrin kenarında vakit geçiriyor, çevredeki platolarda nekropoller yükseliyordu. Bütün bunlar bir araya geldiğinde son derece etkileyici bir kent dokusu ortaya çıkıyor.

Pessinus bugün ziyaret edilebiliyor mu?

Pessinus, ören yeri statüsünde ve ziyarete açık bir alandır. Bazı bölgelerde koruma amacıyla güvenlik önlemleri uygulanıyor. Özellikle nekropol alanları kameralarla izleniyor ve sahada görevli bekçimiz bulunuyor.

Ziyaretçiler tapınak alanını ve kazı evi bahçesinde sergilenen bazı eserleri görebilirler. Biz de sahada olduğumuz zamanlarda soruları yanıtlayarak antik kenti anlatmaya çalışıyoruz.

Antik kentin büyüklüğü hakkında ne söyleyebiliriz?

Ballıhisar Mahallesi’ni ve çevresindeki platoları birlikte düşündüğümüzde oldukça geniş bir arkeolojik alandan söz ediyoruz. Pessinus, bugün görülen tapınak kalıntılarından ibaret değildir.

Tekören’de Frig kutsal alanı, basamaklı altar ve Frig mezarı; İstiklalbağı’nda ise antik mermer ocağı bulunuyor. Bu alanlar Sivrihisar merkezine kadar uzanan büyük bir tarihsel peyzajın parçalarıdır.

Pessinus’u ziyaret edenlerin Tekören ve İstiklalbağı güzergâhlarını da görmelerini öneriyorum. Böylece bölgenin Friglerden Roma’ya uzanan tarihsel bütünlüğü daha iyi anlaşılabilir.

Son olarak eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Burada büyük bir ekip çalışması yürütüyoruz. Anadolu Üniversitesi mezunları ve stajyer öğrencilerimiz sabahın erken saatlerinden akşama kadar büyük bir özveriyle çalışıyorlar. Her birine ayrı ayrı teşekkür ediyorum.