Anadolu’nun içlerinde, Frigya’nın kadim vadilerinden birinde, bir zamanlar tanrıların adının fısıldandığı, tüccarların pazarlık yaptığı ve binlerce insanın yaşadığı büyük bir şehir vardı.
Rivayete göre vadide bir zamanlar büyük bir kuraklık yaşanır. Toprak çatlar, tarlalar kurur. Tam o günlerde beyaz elbiseli bir kadın görülür. Kadın toprağa dokunduğunda hayat yeniden filizlenir. Toprak yeşerir, sular geri döner, vadide bereket yeniden doğar.
Halk bu kadını doğanın ruhu, bereket tanrıçasının yeryüzündeki bir yansıması olarak görür. Bu efsane, Frigya’nın ana tanrıça kültü Kybele inancının halk arasındaki bir yansımasıdır. Ve bereketin geri döndüğü bu vadide zamanla büyük bir şehir yükselir.
Bu sayımızda Aizanoi’nin geçmişten bugüne uzanan eşsiz mirasını keşfedeceğiz.
Zeus Tapınağı
Antik kaynaklara göre Aizanoi’nin adı, Zeus’un soyundan geldiğine inanılan mitolojik kahraman Azan’dan geliyordu. Bu nedenle şehir tanrılara adanmış kutsal bir kent olarak görülüyordu. Kentin kalbi ise hiç kuşkusuz Zeus Tapınağı’ydı.
Roma döneminde, MS 2. yüzyılda inşa edilen bu görkemli yapı, Anadolu’da ayakta kalmayı başarmış en iyi korunmuş Zeus tapınaklarından biri olarak kabul edilir. Devasa mermer sütunlar gökyüzüne yükselirken, insanlar burada Zeus’a kurbanlar sunar, dualar eder ve kehanetler arardı.
Ancak tapınağın gizemi yalnızca görünenle sınırlı değildir. Yapının altında yer alan yeraltı odalarının, bazı araştırmacılara göre kutsal törenler ve gizli ritüeller için kullanıldığı düşünülmektedir.
Antik Dünyanın Ekonomik Merkezi
Aizanoi bir tapınak kenti olmanın yanı sıra aynı zamanda güçlü bir ticaret merkeziydi. Kentte bulunan Macellum, yani pazar yapısı, bugün dünyanın ilk borsa yapılarından biri olarak kabul edilir. MS 301 yılında Roma İmparatoru Diocletianus, tarihin ilk fiyat düzenlemelerinden birini burada ilan ettirmiştir. Yapının duvarlarına kazınmış taş yazıtlarda, o dönemin ürün fiyatları listelenmiştir. Bugün hâlâ o taşlara yaklaşıp baktığınızda, bin yedi yüz yıl önceki ekonomik düzeni okuyabilirsiniz.
Eğlencenin ve Rekabetin Şehri
Aizanoi yalnızca ticaret ve ibadetin merkezi değildi; aynı zamanda eğlencenin, sanatın ve sporun da önemli bir şehriydi. Antik kentin en ilginç mimari özelliklerinden biri tiyatro ve stadyumun yan yana inşa edilmiş olmasıdır. Dünyada çok az antik kentte görülen bu planlama Aizanoi’yi benzersiz kılar.
Bir tarafta tiyatroda trajedi ve komediler sahnelenir, müzik gösterileri izlenirdi. Diğer tarafta stadyumda atletizm yarışları yapılır, koşucular ve güreşçiler tribünleri dolduran kalabalığın önünde mücadele ederdi. Aynı şehirde, bir tarafta sanat, diğer tarafta spor yaşanıyordu. Bugün bu kompleksin büyük bölümü hâlâ ayakta ve ziyaretçiler antik tribünlerde yürürken iki bin yıl önceki kalabalığın hayalini kurabiliyor.
Tanrıçanın Suyu: Penkalas Çayı
Aizanoi’nin içinden geçen Penkalas Çayı, kentin yaşam damarlarından biriydi. Roma döneminde bu çayın üzerine görkemli taş köprüler inşa edilmişti. Bu köprülerden tüccarlar geçti, Roma askerleri geçti, yolcular geçti. Ve bugün hâlâ bu köprülerin bazıları kullanılmaya devam ediyor.
Yeraltındaki Şehir
Aizanoi’de yapılan kazılar, kentin yalnızca tapınaklardan ibaret olmadığını gösterdi. Arkeologlar burada Roma hamamları, sütunlu caddeler, konut alanları ve su kanalları gibi birçok yapıyı gün yüzüne çıkardı.
Antik Roma şehirlerinde hamamlar yalnızca yıkanma yeri değil, insanların buluştuğu ve sohbet ettiği sosyal mekânlardı. Bu da Aizanoi’de hayatın gündelik yaşamın her köşesinde sürdüğünü gösteriyor.
Toprağın Altında Hâlâ Bir Şehir Var
Bugün ziyaretçilerin gördüğü Aizanoi aslında antik kentin yalnızca küçük bir bölümüdür. Arkeologlara göre şehrin büyük bir kısmı hâlâ toprağın altında bulunuyor. Yaklaşık yüz yıldır devam eden kazılar, her yıl yeni bir yapı, yeni bir hikâye ortaya çıkarıyor.
Aizanoi’de yürürken bazen insan şu soruyu düşünmeden edemiyor: Belki de o eski efsane tamamen unutulmuş değildir. Belki bir zamanlar bereketi geri getirdiğine inanılan o beyaz elbiseli kadın, bu vadinin rüzgârında hâlâ dolaşıyordur.
