Sivrihisar Zaimağa Konağı

Sivrihisar’ın tarihî sokaklarında karşınıza çıkan Zaimağa Konağı, taş duvarları, ahşap çıkmaları ve geometrik bezemeleriyle zarif bir Anadolu evidir. Ancak kapısından içeri adım attığınızda, mimarisinden çok daha büyük bir hikâyeye sahip olduğunu hissedersiniz. Çünkü bir zamanlar kalabalık bir ailenin yaşadığı bu konak, Kurtuluş Savaşı’nın en kritik günlerinden birinde devletin karar merkezine dönüşmüş; Türkiye’nin geleceğini ilgilendiren görüşmelere ev sahipliği yapmıştır.

Yenice Mahallesi’nde bulunan konağın 1902 yılında yaptırıldığı kabul edilir. Yapıyı kimin yaptırdığı ve ilk sahibinin kim olduğu konusunda kaynaklarda farklı bilgiler bulunsa da konağın Zaim Ağa ya da Zaimoğlu ailesiyle bağlantılı olduğu bilinmektedir. İki katlı yapı; taş örgüsü, ahşap taşıyıcılı duvarları, çıkmaları ve tuğla dolgularıyla geleneksel Sivrihisar mimarisinin değerli örneklerinden biridir. Sofalar, sedirler, yüklükler ve ahşap tavanlar ise burada sürdürülen aile hayatının izlerini taşır.

Zaimağa Konağı’nın kaderi Mart 1922’de değişti. Sakarya Meydan Muharebesi kazanılmış, ancak Batı Anadolu’daki işgal sona ermemişti. Türk ordusu yeni bir hazırlık içindeyken İtilaf Devletleri Ankara Hükûmetine ateşkes teklifinde bulundu. Teklif savaşın bitmesi için bir fırsat gibi görünse de Yunan ordusu Anadolu’da kalırken silahların susması, işgali sona erdirmek yerine kalıcılaştırabilirdi.

Mustafa Kemal Paşa, konunun cepheye yakın bir yerde hükûmet üyeleriyle değerlendirilmesini istedi. 24 Mart 1922’de İcra Vekilleri Heyeti, yani dönemin Bakanlar Kurulu, Sivrihisar’a gelerek Zaimağa Konağı’nda toplandı. Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlık ettiği görüşmeye İsmet Paşa ve hükûmet üyeleri katıldı. Ankara dışında gerçekleştirilen bu tarihî toplantıda ateşkes teklifine verilecek cevap, cephedeki gelişmeler ve savaşın geleceği ele alındı.

Temel soru, Türkiye’nin barışı hangi şartlarda kabul edeceğiydi. Ankara Hükûmetinin yaklaşımı açıktı: Barış isteniyordu, ancak bu barış işgalin kabulü anlamına gelmemeliydi. Yunan kuvvetlerinin Anadolu’yu boşaltması temel şart olarak öne çıkarıldı. Böylece ateşkesin işgal ordusuna zaman kazandıran bir araca dönüşmesi engellenmek istendi.

Zaimağa Konağı’nı önemli yapan bu bağımsızlık kararlılığıdır. Burada alınan kararlar savaşı tek başına kazanmadı; fakat Millî Mücadele’nin siyasi duruşunun sürdürülmesine katkı sağladı. Aynı zamanda bağımsızlık mücadelesinin cephelerde olduğu kadar toplantı masalarında, diplomatik yazışmalarda ve stratejik değerlendirmelerde de yürütüldüğünü gösterdi.

Konağın tarihine ilişkin anlatılarda zaman zaman Büyük Taarruz kararının burada alındığı söylenir. Oysa taarruzun askerî planları aylar boyunca farklı merkezlerde şekillenmiştir. Buna rağmen Zaimağa Konağı’ndaki toplantı, taarruza giden siyasi ve askerî karar zincirinin önemli duraklarından biridir. Cephedeki durumun ve ordunun hazırlıklarının burada değerlendirilmiş olması, konağı Büyük Taarruz’a uzanan sürecin anlamlı tanıklarından biri hâline getirir.

Mustafa Kemal Paşa’nın Sivrihisar’da bulunduğu günlerde konağı çalışma ve konaklama amacıyla kullandığı da aktarılır. Böylece yapı, birkaç günlüğüne bir aile evinden karargâha ve hükûmet toplantı merkezine dönüşmüş; bu kısa dönem konağın tarih içindeki yerini kalıcı biçimde değiştirmiştir.

Bu hikâye, Sivrihisar’ın Millî Mücadele’deki rolünü de görünür kılar. Ankara ile Batı Cephesi arasındaki konumu sayesinde ilçe, savaş yıllarında önemli bir bağlantı noktasıydı. Hükûmet üyelerinin burada toplanması, Sivrihisar’ın siyasi iradenin şekillendiği merkezlerden biri hâline geldiğini gösterir.

Eskişehir’in Kurtuluş Savaşı tarihindeki yeri çoğu zaman İnönü Muharebeleri, Kütahya-Eskişehir Savaşları ve şehrin kurtuluşuyla anlatılır. Zaimağa Konağı ise bu anlatıya siyasi ve diplomatik bir boyut kazandırır. Cumhuriyet burada ilan edilmemiştir; fakat Cumhuriyet’i mümkün kılan bağımsızlık anlayışı bu konağın odalarında güçlü biçimde hissedilmiştir.

Yıllar içinde yıpranan yapı, Sivrihisar Belediyesi tarafından restore edilerek yeniden ayağa kaldırıldı. Özgün taş ve ahşap dokusunun korunmasına, iç mekânların tarihî kimliğine uygun biçimde düzenlenmesine çalışıldı. Konak, 2010’lu yıllarda ziyaret edilebilen tarihî bir mekân olarak tanıtılmaya başladı; 2022’de gerçekleştirilen yenilemeyle sergileme düzeni ve canlandırmalar yeniden ele alındı.

Bugün Zaimağa Konağı, geleneksel bir ev ile Millî Mücadele müzesini aynı çatı altında buluşturur. Alt kattaki bölümler aile yaşamına ilişkin izler taşırken üst kattaki odalar tarihî toplantının atmosferini yeniden kurar. Mustafa Kemal Paşa’yı, İsmet Paşa’yı ve dönemin yöneticilerini temsil eden figürler, toplantı masaları, haritalar, fotoğraflar ve belgeler ziyaretçiyi 1922 yılının gergin günlerine götürür. Temsilî canlandırmalar, tarihî bilgiyi görünür ve hissedilir hâle getirir.

Zaimağa Konağı’nın Sivrihisar için taşıdığı değer, geçmişe ait bir yapıyı korumaktan ibaret değildir. Ulu Cami Orta Çağ Anadolu’sunun ahşap mimarisini, Alemşah Kümbeti Selçuklu sanatını, Surp Yerrortutyun Ermeni Kilisesi çok kültürlü geçmişi, Saat Kulesi Osmanlı’nın son dönem kent yaşamını temsil ederken Zaimağa Konağı Millî Mücadele ve modern Türkiye tarihini anlatır.

Bu nedenle konak, Sivrihisar’ın en güçlü turistik duraklarından biridir. Dış cephesindeki taş ve ahşap birlikteliği fotoğraf meraklılarına zengin ayrıntılar sunarken toplantı odası, Mustafa Kemal Paşa’nın kullandığı bölümler ve dönem canlandırmaları tarih meraklıları için etkileyici bir deneyim oluşturur.

Zaimağa Konağı ziyareti; Ulu Cami, Alemşah Kümbeti, Saat Kulesi, Surp Yerrortutyun Ermeni Kilisesi, tarihî Sivrihisar evleri, Kilim Müzesi ve Nasreddin Hoca Kültür Evi ile birlikte planlandığında anlamlı bir kültür rotasına dönüşür. Böyle bir gezi, ziyaretçiye Orta Çağ Anadolu’sundan Millî Mücadele yıllarına uzanan geniş bir tarih çizgisi sunar.

Zaimağa Konağı’nı asıl değerli kılan, bir ailenin gündelik hayatına ev sahipliği yapan odaların bir gün ülkenin kaderinin konuşulduğu mekânlara dönüşmesidir. Ahşap kapılar, taş duvarlar ve toplantı masası bugün hâlâ bu hikâyeyi sessizce anlatır. Zaimağa Konağı, Sivrihisar’ın geçmişini koruyan kıymetli bir yapı, Eskişehir’in Millî Mücadele hafızasını tamamlayan güçlü bir durak ve Sivrihisar’a yolu düşenlerin mutlaka görmesi gereken yerlerin başında gelir.